Print

Phòng thí nghiệm trọng điểm hay Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu?

Việc thành lập các phòng thí nghiệm trọng điểm (PTNTĐ) là một chủ trương đúng đắn, nó cho phép Nhà nước tập trung đầu tư vào những hướng nghiên cứu mũi nhọn có tính chiến lược mà khó có thể thực hiện nếu dàn trải trong các phòng thí nghiệm nhỏ lẻ. PTNTĐ ở nước ta mặc dù mới thành lập được vài năm nhưng cũng đã bắt đầu có những bất cập như "thiếu sự đồng bộ về thiết bị” và “thiếu đề tài dự án thực hiện”. Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng này?

Chúng ta đang xây dựng Phòng thí nghiệm trọng điểm hay Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu?

Bài đã được đăng trên báo Sài Gòn Giải Phóng - Xem

Đầu tiên theo tôi chúng ta cần phải phân biệt giữa việc thành lập “Phòng thí nghiệm trọng điểm” (National Key Laboratory) với việc thành lập “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” (Research Core Facility). Một phòng thí nghiệm trọng điểm phải có 3 yếu tố cấu thành để đảm bảo họat động hiệu quả: (1) Nhân lực mạnh- bao gồm người làm nghiên cứu trực tiếp và người đưa ra ý tưởng; (2) Thiết bị nghiên cứu và (3) Kinh phí nghiên cứu nhiều. Trong 3 yếu tố trên yếu tố quan trọng nhất chính là nhân sự bởi họ chính là người quyết đinh xem cần thiết bị gì (yếu tố thứ 2), họ cũng chính là người đưa ra ý tưởng và trực tiếp xây dựng đề cương nghiên cứu để xin kinh phí thực hiện (yếu tố thứ 3). Như vậy có thể thấy ngay nếu nhân lực có “chất lượng” thì việc nhập khẩu “thiết bị thiếu đồng bộ” sẽ không xảy ra. Và nếu nhân lực mạnh thì khắc sẽ có nhiều ý tưởng nghiên cứu hay đồng thời có nhiều lợi thế trong việc đấu thầu đề tài nghiên cứu, tức là sẽ không “thiếu đề tài dự án thực hiện”.

Trong khi đó “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” chỉ cần một yếu tố đó là thiết bị. Sự vận hành của “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” dựa vào việc thực hiên các dịch vụ phân tích hay nghiên cứu trong đó người cung cấp dịch vụ chỉ cần biết sử dụng thiết bị (trong nhiều trường hợp thậm chí không cần biết cụ thể vì người sử dụng dịch vụ sẽ tự vận hành thiết bị), việc phân tích “chỉ tiêu” gì, “chi phí” thế nào sẽ do người sử dụng dịch vụ thanh toán bằng kinh phí nghiên cứu của họ. Các “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” như thế này có thể tìm thấy ở hầu hết tất cả các Trường đại học hay viện nghiên cứu ở các nước tiên tiến như Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ. Ưu điểm của việc đầu tư các “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” nằm ở chỗ có nhiều thiết bị đắt tiền không thể đầu tư bằng kinh phí của mỗi đề tài hay dự án riêng lẻ. Việc hình thành những trung tâm như vậy giúp thúc đẩy nghiên cứu tại các phòng thí nghiệm riêng lẻ, giúp người nghiên cứu có thể sử dụng thiết bị mà không nhất thiết phải đầu tư kinh phí để mua hẳn thiết bị đắt tiền đó. Việc làm này đồng thời còn nâng cao hiệu quả đầu tư do thiết bị được sử dụng thường xuyên hơn so với cùng thiết bị đó nhưng đặt ở các phòng thí nghiệm riêng lẻ.

Qua những phân tích trên có thể nói yếu tố chính của “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” là thiết bị, trong khi đó yếu tố cơ bản để tạo nên “Phòng thí nghiệm trọng điểm” lại là nhân sự. PTNTĐ tự đưa ra những định hướng nghiên cứu chiến lược, thậm chí tư vấn về khoa học công nghệ cho chính phủ. Trong khi đó Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu chỉ làm chức năng "phân tích" theo yêu cầu. Theo tìm hiểu của cá nhân tôi thì lâu nay việc xây dựng PTNTĐ của chúng ta mới chỉ dừng ở mức mua sắm thiết bị còn việc chuẩn bị về nhân sự được thực hiện chưa đúng với tầm quan trọng của nó. Như đã trình bày ở trên, nếu chúng ta không “sửa sai” sớm thì các PTNTĐ của chúng ta sẽ chỉ có tác dụng không hơn một “Trung tâm thiết bị phục vụ nghiên cứu” mà thôi.

Để nâng cao hiệu quả đầu tư, theo tôi chúng ta cần phải quan tâm hơn nữa vào vấn đề nhân sự khi xây dựng phòng thí nghiệm trọng điểm. Phải coi đó là khâu quyết định chứ không phải việc nhập khẩu hàng lọat thiết bị đắt tiền. Song song với việc chú trọng xây dựng nhân sự chúng ta (Nhà nước) cũng cần phải tăng thêm nguồn kinh phí đầu tư cho nghiên cứu nói chung, bởi lẽ dù có nhân lực mạnh nhưng tất cả chỉ để cạnh tranh một lượng kinh phí nghiên cứu nhỏ thì vẫn xảy ra tình trạng “thiếu kinh phí nghiên cứu”. Ngoài ra chúng ta cũng cần xem xét việc ưu tiên thành lập các PTNTĐ trực thuộc các trường Đại học để nâng cao hiệu quả đầu tư (các nhà khoa học đầu ngành của PTNTĐ tham gia giảng dạy, sinh viên sau đại học trực tiếp làm nghiên cứu tại PTNTĐ).

Trung quốc đã thành công với mô hình PTNTĐ như thế nào?

Nhân sự đầu đàn: Ngoài các nhà khoa học nổi tiếng trong nước, họ còn mời các nhà khoa học Trung quốc đã thành công ở nước ngoài về làm việc. Họ có chế độ đãi ngộ phù hợp để lôi kéo nhân tài trở về, bao gồm mức lương cạnh tranh, hỗ trợ về nhà ở, thậm chí sẵn sàng chấp nhận chính sách làm việc linh họat để các nhà khoa học nổi tiếng người Trung quốc có thể làm việc cùng một lúc tại Trung quốc và ở nước ngoài (chủ yếu là Mỹ).

Nhân sự thực hiện: Kết hợp đào tạo sau đại học là yếu tố then chốt để giải quyết vấn đề nhân sự ở cấp thấp hơn. Tiến sỹ Wang Guojun người đã có một thời gian làm việc tại Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về cải thiện di truyền cây nông nghiệp (National Key Laboratory of Crop Genetic Improvement) cho biết PTNTĐ này có khoảng 10 nhóm nghiên cứu với 32 cán bộ “biên chế” trong đó có 19 Giáo sư và 7 Phó Giáo sư cùng một đội ngũ đông đảo trên dưới 200 (tùy thời điểm) sinh viên sau đại học.

Kinh phí nghiên cứu: Hàng năm các PTNTĐ nhận được một khoản kinh phí duy trì bộ máy từ chính phủ Trung quốc. Riêng kinh phí nghiên cứu không có một sự ưu tiên nào giữa PTNTĐ với các phòng thí nghiệm bình thường khác. Sau mỗi giai đoạn 5 năm, tất cả các PTNTĐ phải trải qua một đợt tổng kiểm tra đánh giá với sự tham gia của nhiều nhà khoa học quốc tế trong hội đồng thẩm định. PTNTĐ nào bị đánh giá là hiệu quả thấp sẽ bị loại khỏi danh sách “Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia” và mất các chế độ liên quan.

Hiệu quả đầu tư: Phần lớn các PTNTĐ của Trung quốc đều có các công trình đi tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu và được công bố trên các tạp chí uy tín quốc tế.

Lê Tiến Dũng
Khoa hóa sinh
Trường Đại học Nebraska-Lincoln, Mỹ
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Một số thông tin tham khảo:

  1. Một số thông tin khác được dịch và/hoặc cung cấp bởi TS Wang Guojun, một đồng nghiệp cũ tại Phòng thí nghiệm chức năng vi sinh vật, Viện nghiên cứu Thực phẩm Quốc gia Nhật bản.